Домой Эне тил Мазаны кетирген эрден кач…

Мазаны кетирген эрден кач…

45

“Сөз дайра” рубрикасында бүгүн арман, аруу, маза, маңыз, мата жана маш деген сөздөрдүн маанисин чечмелейбиз.

* * *

“Арман” деген сөздүн маанисин чечмелейли. Иран тилинен кирген “арман” деген сөз “эңсеген кыял”, “ишке ашпай калган каалоо”, “жетпей калган ой-тилек” дегенди билдирет. “Армандуу дүйнө” деп коет. “Армандуу ыр экен” дейт. “Чыкем дүйнөдөн армансыз өттү” дейт. “Бейиштин төрүндөй жерде жашап жүргөн кыргызда арман жок” дейт.

* * *

“Аруу” деген сөздүн эки бөлөк мааниси бар. Аруу – таза дегенди билдирет. Аруулап жуугула -таза жуугула дегени. “Келген жериңден кеткен жериң таза болсун” дейт. “Аруу кыз” – таза кыз эле дегени. “Аруу буюм” – кымбат буюм, аялуу буюм дегенди билдирет.

Аруунун экинчи мааниси – талма дегенди же ылдам кармай калып кайра тарап кете турган оорунун атын да билдирет.

* * *

“Маза” деген сөз бар. “Тамактын мазасы жок” – тамактын даамы жок дегенди түшүндүрөт. “Эшматтын окуусунун мазасы жок” – Эшматтын окуусу начар, “Эрим мазамды кетирип бүттү” – эрим жашоо бербей койду, “Мазамды кетирди” – айламды алты кетирди дегенди түшүндүрөт.

* * *

“Маңыз” деген сөздү чечмелеп көрөлү. Биринчи мааниси – мазмуну, мааниси деген мааниде. Мисалы, сөзүнүн маңызы жок экен дейт, ал – сөзүнүн маани-маңызы жок дегени. “Чөптү маалында чаап албаса маңызы кетет” дейт.

Экинчи мааниси, маңыз – тайыз, майда кишилерге берилген сыпаттама. “Мээни ачыта бергенди жакшы көргөн маңыз адам” дейт. “Акмак кылат башыңды, айтышпа маңыз менен” дейт. “Намыстан качпа, маңыздан кач?” дейт.

* * *

“Мата” деген сөздүн да эки мааниси бар. Биринчи – мата. Пахтадан токулган кездемени мата деп коет. Мындан улам: “Макал атасы – сөз, мата атасы – бөз” деген бар.

* * *

“Мата” сөзүнүн экинчи мааниси, “Кереге мата – керегени ий” дегенди, “Уукту мата” десе, “Боз үйдүн уугун ий” дегенди түшүндүрөт.

* * *

“Төөнү матады” десе, төөнү чөгөрүп, туруп кетпесин деп, моюнундагы жип менен эки бутун таңып таштаганды айтат.

* * *

“Он алты айры бугу отуздай маралды матап алыптыр” дейт.

* * *

“Сен эмнеге эле мени матап калгансың?” дейт.

* * *

“Чалдар маталып басып келатты” дейт. Эңкейип басып келаткандагысын айтканы.

* * *

“Маш” деген сөздүн да бир канча мааниси айтылат. Маш – маш буурчак.

* * *

“Бардык ишке маш экен – бардык ишке жөндөмдүү, “Сөздү машына келтирип айтты” дейт. “Машын келтирип оку – маанисине келтирип, көркөм оку” дегени.

Дагы бир мааниси, “Бири-бирине маш экен” дейт. “Бири-бирине тең экен” дегени. “Ал эч качан маш бербейт” дейт.

Шайлообек Дүйшеев,
“Азаттык”